Satvet Lütfi Tozan
Ben şimdiye kadar bu denli çok sıfatı olan, bu kadar çok olaya karışan, bu kadar farklı çevreyle ilişkisi olan birini görmedim, okumadım.
1889 yılında Bosnalı bir ailenin çocuğu olarak doğar.Çok gençken Balkan Harbi sırasında hükümeti devirmek için kurulan bir derneğe üye olur.hapis cezası alır,sürgüne gönderilir,Bodrum’da bir süre zorunlu ikamet eder.Türkiye’nin ilk toplumbilimcilerinden Prens Sabahattin’in en yakın adamıdır.Prens’in İsviçre’de ölümüne kadar bu ilişki sürer.Prens’in ailesine ise yardımı daha sonra da devam edecektir.Askeri rüştiye ve Hukuk Mektebi’ni bitirir.Hayatının en önemli diğer olaylarını kısa başlıklarla anımsayalım
İttihat Terakki döneminde hükümetin Fransa’dan borç alma girişimlerine aracılık. Mondros Mütarekesi sürecinde İngiliz amirallerle görüşme.Kuvayı Milliye için Fransa’dan silah temininde çalışma.1920’den sonra Türkiye’deki ticari faaliyetlerin neredeyse bir numaralı adamı.Ankara’ya yerleştikten sonra Fransa,Almanya,İtalya,Belçika ve İngiltere’nin petrol,maden ve silah firmalarının temsilcisi.Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin açtığı devlet ihalelerinde teklif veren.İstanbul’daki Emirgan Korusu ve içindeki köşkler gibi sayısız gayrimenkul.Fransa ve İngiltere’de evler ve fabrikalar.Bir dönem Londra’daki Ritz Otel’de özel dairesi vardır.Bir ara filmcilik işleri,ortağı Muhsin Ertuğrul.1940yılında Finlandiya fahri konsolosu.Bu kimlikle 2.Dünya Savaşı yıllarında rahatça seyahat özgürlüğü.Almanlarla ilişkisini kesmeden Rumen,Macar ,Yunanlı ve Yugoslav muhaliflerle temas,aralarında Mareşal Tito ve eski Arnavutluk Kralı’yla dostluk.Yugoslavya çevresinde hala “Belgrad’ı kurtaran Türk “ olarak tanınıyormuş.Almanlardan Belgrad’ın bombalanacağını öğrenince bu haberi Churchill’e uçurmuş,bombalamaya engel olmuş.Gene bu yıllarda İngiliz istihbaratının adamıdır.O sırada Budapeşte’de bir süre hapis yatar.Ama görevlilere o kadar çok rüşvet verir ki bu durum pek uzun sürmez.Aynı yıllarda bu ülkelerde ticari faaliyetleri de devam eder.1950’li yıllarda Kıbrıs meselesi çıkınca bu konuda başta The Times olmak üzere pek çok gazeteye makaleler gönderir.Tozan anlaşıldığına göre pek çok olaya kendisi müdahil olmuştur,kimse onu zorlamamıştır.
Emirgan Korusu 1940’lı yıllarda o Balkanlarda kuryelik ,casusluk ,ticaret işleriyle meşgulken kamulaştırılır.Zengin bir Alman fabrikatörün kızı olan eşi Zeynep Hanım,bu kamulaştırma parasıyla bugün özel bir sağlık kuruluşunun bulunduğu Villa Tozan’ı alır.Villa’nın yanındaki apartmanlar da elbette onundur.1950’den sonraki hayatını bu evde geçirir.O kadar zengindir ki hep kuşku içinde yaşar.Görenler büyük yatak odasında yatağın etrafında bir demir kafes olduğunu söylerler.Kafesi yatarken kilitler,yastığının altında bir tabancayla uyur.Profesör Cahit Tanyol,Yahya Kemal ve Ahmet Hamdi Tanpınar dostları arasındadır.MİT’in eski başkanlarından biri yakın akrabasıdır.Atatürk’ü takdir etmiş,İnönü ve Menderes tarafından pek makbul bulunmamıştır.Evinde gösterişli davetler verir.Hiç çocuğu yoktur.Akrabalarına ve çevresine yardım eder ama hep onlar “muhtaç” duruma düşünce.Bütün maddi varlığını Darüşşafaka’ya bağışlar.Bu, ölümünden sonra akrabalarının mahkemelerde hak aramasına yol açar.1971 yılında pek de iyi bakılmadığı söylenen bir özel hastanede vefat eder.2016’daki bir gazete haberine göre İsviçre’de bir hesabı ve kasası daha çıkmış, Darüşşafaka almak için harekete geçmiş
Rıfat N.Bali’nin araştırma kitaplarını seviyorum.470 sayfalık büyük boy kitap için sayın Bali'yi kutluyorum..
